• is

Tekjur fjölmiðla hafa dregist saman um 17 af hundraði að raunvirði frá því er mest lét upp úr miðjum síðasta áratug. Samanlagðar tekjur fjölmiðla árið 2016 námu tæpum 27 milljörðum króna á verðlagi þess árs. Tæplega helmingur tekna fjölmiðla fellur til sjónvarps og því næst til dagblaða og vikublaða. Hlutdeild Ríkisútvarpsins í heildartekjum fjölmiðla árið 2016 nam um fimmtungi og 15 af hundraði af samanlögðum auglýsingatekjum fjölmiðla.

Verulegur samdráttur varð í tekjum fjölmiðla (þ.e. blaða og tímarita, hljóðvarps og sjónvarps og vefmiðla) í kjölfar efnahagshrunsins 2008. Frá árunum 2007 til 2010 lækkuðu tekjur fjölmiðla um fjórðung reiknað á verðlagi ársins 2016. Þrátt fyrir tilfinnanlegan samdrátt í tekjum er þetta þó talsvert minna en víða annars staðar¹. Mestu munar um samdrátt í auglýsingatekjum, en þær eru nú um fjórðungi lægri en þegar þær voru hæstar, reiknað á verðlagi 2016. Tekjur fjölmiðla af notendum hafa hins vegar lækkað um níu af hundraði. Síðustu ár hafa tekjur fjölmiðla lítillega hækkað og er nú svo komið að þær eru að raunvirði sambærilegar og skömmu eftir aldamótin (sjá mynd 1).

 

Tekjusamdráttarins gætir á ólíkan hátt eftir miðlum. Hann er tilfinnanlega mestur í útgáfu blaða og tímarita, sem rekja má að miklu leyti til breyttrar fjölmiðlanotkunar með tilkomu nýrra og fjölbreyttari leiða við miðlun sjónvarps og myndefnis og sífellt aukinnar netnotkunar almennings. Tekjur af útgáfu blaða- og tímarita hafa þannig lækkað að raunvirði um 45 af hundraði frá árinu 2006. Á sama tíma eru tekjur hljóðvarps og sjónvarps að mestu sambærilegar og er mest var árið 2007 á meðan tekjur vefmiðla hafa hins vegar margfaldast á föstu verðlagi (sjá töflu 1).

Tafla 1. Tekjur eftir tegund fjölmiðla á föstu verðlagi 1986-2016 (vísitala 100=2016)   
  Fjölmiðlar, alls Dagblöð og vikublöð Tímarit og önnur blöð Hljóðvarp Sjónvarp Vefmiðlar
1986 .. 137 .. 60 22 .
1987 .. 154 .. 64 37 .
1988 .. 159 .. 62 47 .
1989 .. 147 .. 66 50 .
1990 .. 145 .. 69 51 .
1991 .. 148 .. 72 53 .
1992 .. 138 .. 70 53 .
1993 .. 128 .. 70 53 .
1994 .. 126 .. 70 53 .
1995 .. 115 .. 70 56 .
1996 .. 122 .. 77 58 .
1997 79 123 112 79 64 ..
1998 87 136 123 83 71 2
1999 96 146 162 91 76 6
2000 99 144 176 90 83 11
2001 100 131 183 87 91 8
2002 96 124 186 83 88 7
2003 95 128 150 88 85 10
2004 98 143 151 85 84 17
2005 110 169 171 90 92 16
2006 120 189 168 92 101 18
2007 120 178 173 99 103 23
2008 111 153 149 96 101 27
2009 91 98 134 89 94 26
2010 89 93 109 87 93 29
2011 93 104 102 86 96 51
2012 91 99 100 86 95 48
2013 91 99 103 83 94 52
2014 92 97 100 89 93 65
2015 94 93 101 90 96 87
2016 100 100 100 100 100 100
             
Tekjur í millj. kr. 2016 26.970 7.025 1.435 3.497 12.986 2.027
Skýring: Dagblöð og vikublöð: dagblöð eingöngu 1986-1994.

Breytt fjölmiðlaneysla almennings endurspeglast að nokkru í breyttri skiptingu á tekjum fjölmiðla milli ára eins og mynd 2 sýnir. Árið 2016 féllu 48 prósent fjölmiðlatekna til sjónvarps samanborið við 40 af hundraði árið 2000. Hlutur hljóðvarps stendur nær óbreyttur, eða 13 af hundraði árið 2016 samanborið við 12 prósent árið 2000. Hlutdeild tímarita hefur farið úr níu í fimm af hundraði á sama tíma. Mestur var samdráttur í blaðaútgáfu, en hlutdeild dag- og vikublaða í tekjum fjölmiðla lækkaði úr 38 í 26 af hundraði. Á sama tíma hefur þáttur vefmiðla aukist úr einu prósenti í átta af hundraði.

Mynd 2. Hlutfallsleg skipting fjölmiðlatekna eftir tegund fjölmiðla 2000 og 2016, %

 

Af tæplega 29 milljarða króna tekjum fjölmiðla árið 2016 runnu 21,2 milljarðar króna til fjölmiðla í einkaeigu á móti 5,8 milljörðum króna til Ríkisútvarpsins. Frá árinu 1997 hefur hlutur Ríkisútvarpsins í heildartekjum fjölmiðla lækkað úr 26 af hundraði í 21 af hundraði árið 2016 (sjá mynd 3).

Fyrstu árin eftir að einkaréttur Ríkisútvarpsins til útvarpsendinga var afnuminn í ársbyrjun 1986 lækkaði hlutdeild þess í tekjum hljóðvarps og sjónvarps hratt með tilkomu einkarekinna hljóðvarps- og sjónvarpsstöðva. Frá því um aldamót að telja hefur hlutdeild Ríkisútvarpsins haldist nær óbreyttur. Árið 2016 féllu um 59 af hundraði og 29 af hundraði af tekjum hljóðvarps- og sjónvarpsstarfsemi í hlut Ríkisútvarpsins, eða 35 af hundraði af samanlögðum tekjum hljóðvarp- og sjónvarps.

Árið 2016 runnu 11,5 milljarðar króna af auglýsingatekjum fjölmiðla til einkaaðila á móti tæpum tveimur milljörðum króna sem féllu í hlut Ríkisútvarpsins. Árið 2016 nam hlutdeild Ríkisútvarpsins í auglýsingatekjum fjölmiðla laust 15 af hundraði. Á sama tíma nam hlutdeild þess í auglýsingatekjum hljóðvarps 35 af hundraði og 39 af hundraði í auglýsingatekjum sjónvarps. Samanlögð hlutdeild Ríkisútvarpsins á útvarpsmarkaði var 38 af hundraði. Fyrstu árin eftir afnám einkaréttar Ríkisútvarpsins til hljóðvarps- og sjónvarpsútsendinga lækkaði hlutur Ríkisútvarpsins í auglýsingatekjum hratt. Á næstu árum eftir efnahagshrunið 2008 hækkaði hlutdeild þess nokkuð en hefur aftur farið lækkandi síðustu ár (sjá mynd 4).

 

Um gögnin
Upplýsingar um tekjur fjölmiðla eru fengnar frá rekstraraðilum fjölmiðla til Fjölmiðlanefndar frá 2011 og Hagstofu Íslands og úr ársreikningum. Í þeim tilfellum þegar upplýsingar frá rekstraaðilum skortir eru tekjurnar metnar út frá virðisaukaskatti og öðrum tiltækum upplýsingum. Fjölmiðlatekjur eru hér skilgreindar sem tekjur fjölmiðla af sölu til notenda (áskriftir, lausa- og þáttasala auk nefskatts sem rennur til Ríkisútvarpsins) og af birtingu og flutningi auglýsinga ásamt kostun. Upplýsingar um tekjur einstaka einkarekna fjölmiðla eru ekki gefnar upp.

¹Áætlað er að bandarískir fjölmiðlar hafi séð á bak 40 af hundraði af tekjum í kjölfar bankakreppunnar þar í landi árið 2008 (R. G. Picard, The Economics and Financing of Media Companies. 2. endursk. útg. New York: Fordham University Press, 2011).

Talnaefni