Stórhvalaveiðar við Ísland til 1915. Eftir Smári Geirsson

Hvalveidar-netSögufélag hefur gefið út bókina Stórhvalaveiðar við Ísland til 1915 eftir Smára Geirsson. Í þessu mikla verki birtist í fyrsta sinn ítarleg rannsókn á hvalveiðum við Ísland síðan land byggðist uns þær voru bannaðar með lögum árið 1915. gerð er grein fyrir veiðum Íslendinga en meginumfjöllunin er um hvalveiðar erlendra manna. Þegar á 17. öld komu útlendingar upp hvalstöðvum í landinu en umsvið þeirra urðu mest á síðari hluta 19. aldar og í byrjun 20. aldar.

Í bókinni er lögð áhersla að fjalla um daglegt líf fólksins á hvalstöðvunum og eins er lítarleg grein gerð fyrir afstöðu Íslendinga og stjórnvalda til veiðanna. Sú umfjöllun er svo sannarlega forvitnileg.

Í bókinni er sagt frá athyglisverðum tilraunaveiðum Bandaríkjamanna, Dana og Hollendinga við landið á árunum 1863-1872. Hvalstöð sem Bandaríkjamenn reistu á Vestdalseyri í Seyðisfirði eystra er án efa fyrsta vélvædda verksmiðjan á Íslandi og reyndar einnig fyrsta vélvædda hvalstöðin í veraldarsögunni. Mest fer þó fyrir Norðmönnum í þessari sögu.

Á síðari hluta 29. aldar urðu Norðmenn forystuþjóð á sviði hvaleiða og árið 1883 hófst norska hvalveiðitímabilið á Íslandi. Þá urðu veiðarnar umfangsmestar við landið.

Bókina prýða um 470 myndir og kort sem gæða umfjöllunina lífi og hefur drjúgur hluti myndefninsins ekki komið fyrir sjónir Íslendinga fyrr.

Í þessu mikla verki birtist í fyrsta sinn ítarleg rannsókn á hvalveiðum við Ísland síðan land byggðist uns þær voru bannaðar með lögum árið 1915. Gerð er grein fyrir veiðum Íslendinga en meginumfjöllunin er um hvalveiðar erlendra manna.

Þegar á 17. öld komu útlendingar upp hvalstöðvum í landinu en umsvif þeirra urðu mest á síðari hluta 19. aldar og í byrjun 20. aldar. Í bókinni er lögð áhersla að fjalla um daglegt líf fólksins á hvalstöðvunum og eins er ítarleg grein gerð fyrir afstöðu Íslendinga og stjórnvalda til veiðanna. Sagt er frá athyglisverðum tilraunaveiðum Bandaríkjamanna, Dana og Hollendinga við landið á árunum 1863-1872. Hvalstöð sem Bandaríkjamenn reistu á Vestdalseyri í Seyðisfirði eystra er án efa fyrsta vélvædda verksmiðjan á Íslandi og reyndar einnig fyrsta vélvædda hvalstöðin í veraldarsögunni. Mest fer þó fyrir Norðmönnum í þessari sögu. Á síðari hluta 19. aldar urðu Norðmenn forystuþjóð á sviði hvaleiða og árið 1883 hófst norska hvalveiðitímabilið á Íslandi. Þá urðu veiðarnar umfangsmestar við landið.

Efnisyfirlit:

Formáli

  1. Mikilvægi hvals á fornum tímum
  2. Hvalveiðar í Arnarfirði og tilraunir Íslendinga á sviði hvalveiða á 19. öld
    • Hvalaskyttur við Arnarfjörð
    • Misheppnaðar tilraunir til að gera hvalveiðar að sjálfstæðri atvinnugrein
  3. Tegundir hvala sem koma við sögu
  4. Baskar voru frumkvöðlar – aðrar þjóðir fylgdu í kjölfarið
    • Veiðarnar í upphafi
    • Haldið á ný mið
    • Baskar á Íslandi
  5. Ný ríki taka forystu á sviði hvalveiða
    • Veiðarnar við Svalbarða
    • Hvalveiðar Ameríkana
  6. Ísland vettvangur tilraunaveiða Bandaríkjamanna, Dana og Hollendinga
    • Hvaleiðar Bandaríkjamanna undir forystu Thomas Welcome Roys og Gustavus Adolphus Lilliendahls
    • Otto Christian Hammer og veiðar Det danske Fiskeriselskab
    • Caspar Johsephus Bottemanne og hvaleiðar Nederlansche Walvischaart N.V. við Ísland
    • Athyglisvert tímabil í hvalveiðisögunni
  7. Svend Foyn – upphafsmaður nútíma hvalveiða
    • Svend Foyn frá Túnsbergi í Vestfold
    • Svend Foyn og hvalveiðarnar
  8. Norska hvalveiðitímabilið á Íslandi 1883-1915 – yfirlit
    • Hvalstöðvarnar
    • Hvalveiðibátar og flutningaskip
  9. Hvalstöðvar á Vestfjörðum á norska tímabilinu 1883-1915
    • Hvalstöðvarnar á Langeyri í Álftafirði
    • Hvalstöðin á Sólbakka í Önundarfirði
    • Hvalstöðin á Höfðaodda (Framnesi) í Dýrafirði
    • Hvalstöðin á Dvergasteinseyri í Álftafirði
    • Hvalstöðin á Meleyri í Veiðileysufirði
    • Hvalstöðin á Uppsalaeyri í Seyðisfirði
  10. Hvalstöðvar á Austfjörðum á norska tímabilinu 1883-1915
    • Hvalstöðin á Norðfirði
    • Hvalstöðin á Asknesi í Mjóafirði
    • Hvalstöðin á Sveinsstaðaeyri í Hellisfirði
    • Hvalstöðin í Hamarsvík í Mjóafirði
    • Hvalstöðin á Fögrueyri í Fáskrúðsfirði
    • Hvalstöðin á Svínaskálastekk við Eskifjörð
  11. Matföng sótt til hvalstöðvanna
    • Matarkistur á Vestfjörðum
    • Hvalurinn var einnig búbót fyrir austan
  12. Hvalaþjósur og skepnudauði
    • Alvarlegt fár í búpeningi
    • Leitað liðsinnis yfirvalda
  13. Velgjörðarmenn sinna samfélaga
    • Ellefsen þótti vera hinn mesti bjargvættur
    • Norskir veiðistjórar fetuðu í fótsport Ellefsens
  14. Veikindi og slysfarir
    • Veikindi á hvalstöðvunum
    • Slysfarir hjá hvalveiðimönnum
  15. Vélsmiðjur hvalstöðvanna og mikilvægi þeirra fyrir íslenskt samfélag
    • Hjörtu hvalstöðvanna
    • Ýmsir lærðir meðferð véla á verkstæðum hvalstöðvanna
  16. Þættir um daglegt líf hvalveiðifólksins á Íslandi
    • Gestkvæmt á hvalstöðvunum
    • Hvalveiðibátarnir notaðir til fólksflutninga
    • Búrekstur á hvalstöðvunum og viðskipti við nágrannabændur
    • Guðsþjónustur og trúarsamkomur
    • Skemmtanir og frístundir
    • Rottuplágan á stöðvunum eystra
    • Baráttan við Bakkus
    • Almennt góð samskipti, ástir og hjónabönd
    • Mikilvægar heimildir um daglegt líf erlends hvalveiðifólks á Íslandi
  17. Efnahagslegt mikilvæg hvalveiðanna fyrir landssjóð og sveitarfélög
    • Landssjóður og hvalveiðarnar
    • Sveitarsjóðirnir og hvalveiðarnar
  18. Hvalrekstrarkenningin og deilur um hana
    • Afstaða til hvalveiða á fyrstu árum hins norska hvalveiðitímabils
    • Háværar deilur á árunum 1898-1899
    • Áberandi og harðar deilur á árunum 1902-1903
    • Enn hefjast deilur á árinu 1907
  19. Afstaða stjórnvalda til hvalveiða á norska hvalveiðitímabilinu og lög um hvalveiðibann
    • Frumvarp um friðun hvala samþykkt árið 1883 en synjað staðfestingar
    • Stjórnin kemur til móts við kröfur sjómanna
    • Friðunartími færður fram með lögum árið 1891
    • Allir hvalir, nema smáhvalir og tannhvalir, friðaðir innan landhelgi árið 1903
    • Frumvarp um að undanskilja frá hvalveiðibanninu þær hvalstöðvar sem þegar störfuðu
    • Frumvarp um að hvalveiðibannið skyldi ekki taka til hvalstöðvarinnar í Hesteyrarfirði
    • Síðasta hvalstöðin á norska hvalveiðitímabilinu hættir störfum
    • Og sagan sigldi áfram sína leið
  20. Bókarauki: Íslendingar við hvalveiðistörf á suðurhveli jarðar
    • Kerguelen-eyjar
    • Suður-Georgía
    • Suður-Afríka
    • Brasilía

Smári Geirsson (f. 1951) stundaði nám í þjóðfélagsfræðum við Háskóla Íslands og lauk B.A. prófi 1976. Síðan lá leiðin í Háskólann í Björgvin í Noregi þar sem hann nam stjórnsýslufræði og lauk prófi 1971. Námi í uppeldis- og kennslufræðum við Háskóla Íslands lauk hann 1980.

Smári hefur fengist við kennslu og ritstörf og var skólameistari Verkmenntaskóla Austurlands í Neskaupstað 1983-1987. Þá átti hann sæti í bæjarstjórn Neskaupstaðar og síðar Fjarðarbyggðar í 28 ár. Smári hefur samið bækur og fjölda greina um austfirska sögu.

Sjá umfjöllun í Kiljunni sjá hér

Hvalveiðar á Íslandi:„Fyrsta vélvædda stóriðjan“
Sjá meira hér

„Getum lært af sögunnu“ Fréttatíminn viðtal við Smára Gestsson sjá meira hér

„Lífið í þýskri hvalstöð í Fáskrúðsfirði“ Fiskifréttir Sjá viðtal við Smára Gestsson sjá meira hér

Viðtal við Smára Geirsson í Morgunblaðinu Sjá meira hér

Höfundur: Smári Geirsson
Útgefandi: Sögufélag
ISBN: 978-9935-466-04-4
Blaðsíður:586
Útgáfuár: 2015